VỀ BÀI MINH VĂN CHỮ HÁN

Ở HANG NGƯỜM BỐC, HUYỆN HÒA AN, TỈNH CAO BẰNG

TRỊNH NĂNG CHUNG

Viện Khảo cổ học

NGUYỄN HỮU TƯỞNG

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Tháng 12 năm 2003, trong thời gian khảo sát điều tra khảo cổ học ở di tích tiền sử hang Ngườm Bốc, xã Nam Tuấn, huyện Hòa An, Cao Bằng chúng tôi đã phát hiện được một bài minh văn viết bằng chữ Hán được khắc trên trần hang đá.

a - Miêu tả:

Ngườm Bốc là di tích lịch sử cách mạng cấp Quốc gia nằm cách trung tâm UBND xã Hồng Việt khoảng 2km về phía Bắc. Nơi đây vào tháng 10 năm 1950, Bác Hồ đã tổng kết chiến dịch Biên giới.

Ngườm Bốc theo tiếng Tày địa phương có nghĩa là hang khô. Trong truyền thuyết nổi tiếng “Pú Lương - Gia Cải” của đồng bào Tày - Nùng tỉnh Cao Bằng thì đây là nơi cư trú đầu tiên của hai nhân vật huyền thoại nói trên ở đất Cao Bằng.

Hang phân bố trên sườn phía tây một quả núi lớn, ở độ cao hơn 10 mét so với chân núi. Miệng hang hình vòm lớn mở về phía tây, diện tích bề mặt hang khoảng 500m2, được chia làm 2 buồng lớn. Buồng thứ nhất nằm ở trục giữa của hang với chiều dài gần 40m, chiều rộng trung bình 8m. Buồng thứ hai ăn sâu vào vách trái hang (tính từ ngoài vào). Những di vật đồ đá của người tiền sử tìm thấy ở hai bên vách trái và vách phải gần cửa hang. Đáng chú ý là trên vòm trần buồng hang thứ nhất, cách cửa hang chừng 5m ở độ cao khoảng 7m so với bề mặt hang có một bài minh văn. Sau khi được khắc chữ được tô lại bằng một thứ phấn bột mầu hồng. Để tạo được bài minh văn này, chắc hẳn người xưa phải dựng một giàn giáo để đứng khắc và tu sửa nét chữ. Vị trí bài minh văn nhận được ánh sáng tự nhiên trong ngày, đứng từ dưới bề mặt hang có thể nhìn thấy bài minh văn. Sau đây chúng tôi xin giới thiệu toàn văn bài minh này:

福增山水素號清奇 .士授徒在此動 ... 風雲之想 ... 於是童子五六人從步觀之則皆異状也 . 對景攸然詩情易觸 , 固题一律以云 :

乾坤造設幾秋曾

妙巧如渠孰畫能

廣谷深開山状異

小溪湧出水文澄

登臨顿覺超凡骨

. . . 知透一層

對景攸然詩恩觸

品題川子與山增

又題

山水中間真箇好

恢[ .]妙處更 [ .]珍

風[ .]谷口迥千 [ .]

月照溪心停半輪

大塊文章宜寓目

小童遊樂可 [ .]神

詩成說[ .]將何記

署曰寧平拙仕人

嗣德七年五月端陽後七日題

貫寧平安謨縣安富總姜上社涉忠受題.

Phiên âm:

Phúc Tăng sơn thủy tố hiệu thanh kỳ. Sĩ thụ đồ ư thử… phong vân chi tưởng. Ư thị đồng tử ngũ lục nhân tỷ bộ quan chi tắc giai dị trạng dã. Đối cảnh du nhiên thi tình dị xúc, cố đề nhất luật dĩ vân:

Càn khôn tạo thiết kỷ thu tằng.

Diệu xảo như cừ thục họa năng.

Quảng cốc thâm khai sơn trạng dị.

Tiểu khê dũng xuất thủy văn trừng.

Đăng lâm đốn giác siêu phàm cốt.

… … tri thấu nhất tằng.

Đối cảnh du nhiên thi tứ xúc,

Phẩm đề xuyên tử dữ sơn tăng.

Hựu đề:

Sơn thủy trung gian chân cá hảo

Khôi… diệu xứ cánh… trân

Phong… cốc khẩu hồi thiên…

Nguyệt chiếu khê tâm đình bán luân

Đại khối văn chương nghi ngụ mục

Tiểu đồng du lạc vịnh … thần

Thi thành thuyết … tương hà ký

Thự thuyết Ninh Bình chuyết sĩ nhân.

Tự Đức thất niên ngũ nguyệt Đoan dương hậu thất nhật đề.

Quán Ninh Bình… Yên Mô huyện, Yên Phú tổng, Khương Thượng xã Thiệp Trung thụ đề.

Dịch nghĩa:

Núi sông ở đất Phúc Tăng vốn nổi tiếng thanh kỳ. Tôi dạy học ở đây. Một hôm chợt nổi hứng thưởng ngoạn gió mây, thế là tôi cùng năm sáu đứa trò nhỏ đi dạo. Xem cảnh núi rừng thấy nơi nào cũng kỳ lạ. Đối cảnh bâng khuâng, hồn thơ dễ động, cho nên tôi đề một bài thơ rằng:

Trời đất tạo nên đã trải biết bao thu.

Diệusảo như thế này ai có thể họa nổi.

Hang rộng luồn sâu thế núi thật kỳ dị,

Từ khe nhỏ chảy ra, mặt nước lặng sóng

Lên cao chợt thấy thân thể siêu thoát

… … biết thấu thêm một tầng

Trước phong cảnh bâng khuâng, tứ thơ chợt bật ra.

Đề bài thơ vịnh cảnh khe nước và núi dựng

Lại có bài nữa:

Phong cảnh thật là đẹp giữa núi và nước.

Lồng lộng giữa nơi kỳ diệu, càng thêm quý nước non.

Gió gõ cửa hang vọng vào nghìn khúc,

Trăng soi vào lòng khe in bóng nửa vầng.

Văn chương đại bút thật đáng chiêm ngưỡng,

Tiểu đồng vui ngâm sảng khoái tinh thần.

Thơ đã làm xong biết đề thế nào?

Hãy tạm đề là kẻ đi học kém cỏi quê đất Ninh Bình

Sau tiết Đoan dương bảy ngày, tháng 5 năm Tự Đức 7 (1854)

Người quê xã Khương Thượng, tổng Yên Phú, huyện Yên Mô, … Ninh Bình.

(Ghi chú: vì phải đọc qua ảnh nên có một số chữ mờ chưa đọc được)./.

Thông báo Hán Nôm học 2004 (tr.58-61)