VŨ ĐÌNH NGUYỆT VIÊN KÝ SỰ

Một thiên ký sự chữ Hán thời kỳ cận hiện đại đáng chú ý

HOÀNG HỒNG CẨM

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Vũ Đình Nguyệt Viên ký sự chỉ có một văn bản duy nhất lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, ký hiệu VHv.367, được chép tay trên giấy dó, khổ 27 x 16cm, dày 98 trang. Đây là một ký sự khá lý thú vào thời kỳ cận hiện đại ở Việt Nam song lại chưa từng được giới nghiên cứu văn học Việt Nam quan tâm nghiên cứu và công bố.

Văn bản không ghi niên đại cũng như người biên soạn nhưng qua lời kể trong tác phẩm thì được biết tác giả là Phạm Ngọc Trâm người xã Vũ Lăng tỉnh Thái Bình có cha đỗ Cử nhân vào niên hiệu Thành Thái thứ 3 [1891] và sau khi đỗ người cha cưới vợ, hai năm sau thì sinh tác giả. Tra Quốc triều Hương khoa lục thì khoa thi năm Thành Thái thứ 3, sĩ tử Thái Bình dự thi ở trường Hà Nam, trong danh sách đỗ của trường Hà Nam, xã Vũ Lăng huyện Kiến Xương tỉnh Thái Bình có một người họ Phạm trúng tuyển là Phạm Xuân Hòa, vậy qua đó có thể biết tác giả là con trai trưởng của Cử nhân Phạm Xuân Hòa và sinh vào năm 1893. Tác phẩm được gọi là Vũ Đình Nguyệt Viên có lẽ do lấy chữ Vũ Đình là tên làng ghép với tên của tác giả, vì theo lời kể của tác giả thì bởi ông sinh vào đêm rằm tháng tư nên lúc nhỏ được bà nội đặt tên cho là Nguyệt Viên.

Câu chuyện mở ra vào những năm cuối cùng của thế kỷ XIX và nửa đầu thế kỷ XX, kể từ khi người cha của tác giả đỗ Cử nhân khoa Tân Mão 1891 kéo cho đến năm 1936 thì kết thúc. Đây là quãng thời gian trùng khớp với một thời kỳ lịch sử quan trọng của Việt Nam - thời kỳ thực dân Pháp vừa hoàn thành công cuộc bình định và bắt đầu áp đặt chế độ thuộc địa nửa phong kiến lên toàn lãnh thổ Việt Nam. Đặc biệt ở thời kỳ này, với việc đưa dần tiếng Pháp và chữ quốc ngữ vào thay thế chữ Hán trong các hoạt động của bộ máy hành chính nhà nước, triều đình nhà Nguyễn đã buộc phải đi dần từ chỗ giảm bớt rồi thủ tiêu hoàn toàn chế độ đào tạo quan lại theo lối truyền thống bằng các khoa thi Nho học để thay thế bằng Tây học đã khiến cho tầng lớp sĩ tử Việt Nam vốn quen với Nho học hết sức lúng túng, rất nhiều người đã không thể thích ứng. Phạm Ngọc Trâm chính là một người như vậy.

Vũ Đình Nguyệt Viên ký sự là tự truyện của Phạm Ngọc Trâm về quãng đời 45 năm trượt dốc của mình. Vốn được sinh ra trong một gia đình khá giả, có học (cha đỗ Cử nhân) nhưng do bị tác động bởi những biến động của thời cuộc nên việc học hành dở dang, sự nghiệp bế tắc: mới vài tuổi đầu đã chứng kiến cảnh cha bị vu hãm tù đày, thất bại trên đường hoạn lộ, rồi các cuộc cải cách hành chính, cải cách thi cử đã khiến gia đình tác giả rất lúng túng trong việc định hướng tương lai cho con. Tác giả đã đỗ Khóa sinh tân học, sau có học quốc ngữ và tiếng Pháp rồi tham gia kỳ thi cuối cùng của triều Nguyễn vào năm 1915, nhưng do trình độ chỉ đến mức “Quốc ngữ sảo thông, Pháp văn vị hiểu” nên hỏng thi. Cuối cùng để cứu vãn gia cảnh, phải xin làm Lý trưởng, rồi lại bị hãm hại rơi vào vòng kiện cáo tù đày nên chán nản quay ra cờ bạc hát xướng. Cứ như vậy, hết kiện tụng, đút lót để chạy tội, để mua quan chức, rồi tù đày, cờ bạc, hát xướng, cuối cùng khánh kiệt gia tài, để đến lúc xế chiều, ngồi tổng kết lại lại quãng đường đời đã qua mà chua xót than rằng: “Bềnh bồng thân thế, lịch duyệt thời gian, hồi ức tiền đồ chung thành ảo mộng”.

Câu chuyện được kết thúc vào năm 1936. Có thể coi đây chính là niên đại của tác phẩm. Năm 1936 là thời điểm nằm trong một giai đoạn mà lịch sử văn học Việt Nam gọi là “Văn học thời kỳ 30-45”. Vào thời kỳ này tại Bắc Việt chữ Hán đã bị đẩy lùi, chữ quốc ngữ hoàn toàn thắng thế, trên văn đàn xuất hiện rất nhiều tác gia tác phẩm viết bằng quốc ngữ hết sức xuất sắc, góp phần làm nên một diện mạo mới cho nền văn học Việt Nam và tạo ra một bước tiến nhảy vọt về thành tựu văn học. Song ở đây tác giả vẫn dùng chữ Hán để viết văn. Hơn nữa, vào thời kỳ này xã hội Việt Nam rất nhiều biến động, trước sự xâm lược của thực dân Pháp và sự thối nát của chính quyền bù nhìn, nhiều phong trào yêu nước được sự hưởng ứng nhiệt tình của đông đảo các tầng lớp sĩ phu như phong trào Duy tân, Đông Kinh nghĩa thục v.v... ra đời. Các cuộc khởi nghĩa chống Pháp liên tiếp xảy ra, rồi sự ra đời của Đảng cộng sản Việt Nam, v.v... song tất cả những điều đó hoàn toàn không hề được phản ánh dù chỉ là thấp thoáng trong tác phẩm. Từ đầu đến cuối, liền một mạch, tác giả chỉ chú trọng đến những thành bại của cuộc đời mình, quanh quẩn với những giành giật được thua của mình. Từ những điều kể trên có thể thấy đây là một nhân vật có đầu óc khá thủ cựu, đồng thời qua đó phản ánh sự suy sụp của nhân cách nhà nho trong buổi giao thời. Những nhà nho - những ông cử nhân, khóa sinh thất thế này (cả cha và con) đã cam chịu để cuộc sống đời thường cuốn đi. Tuy nhiên qua những phản ánh về cuộc đời mình, tác giả đã đem đến cho người đọc một hiện thực sinh động khác về xã hội Việt Nam trước năm 1945 - dưới sự cai trị của một triều đình bù nhìn và chế độ bảo hộ của thực dân Pháp - đó là một xã hội đầy rẫy những chuyện lừa đảo, hãm hại, gian trá, kiện tụng, quan trường thối nát hủ bại, mua quan bán tước, hương lý chức sắc cường hào lộng hành, tranh giành quyền lực v.v...

Nhìn chung tác phẩm là tự truyện của một nhân vật nhỏ bé với những toan tính chống chọi đời thường trong một phạm vi xã hội nhỏ bé (làng - huyện - phủ). Có thể thấy tính chất thời sự, đời thường tràn ngập trong tác phẩm. Khác với trước kia, nhà Nho Việt Nam luôn hiện diện trong văn chương bằng vẻ cao đạo tách biệt với đời thường, thì ở đây họ đã được đặt trong mối tương quan với cuộc sống, phải đối mặt với đời thường, với nhiều quan hệ xã hội kiểu mới cùng những giá trị mới, điều đó khiến họ vô cùng lúng túng, mất tự chủ và tha hóa hoàn toàn. Có thể nói tác phẩm chính là một sản phẩm thú vị của văn học Việt Nam ở “buổi giao thời” - một giai đoạn lịch sử đặc biệt của Việt Nam - thời kỳ cùng tồn tại của tân học và cựu học.

Tác phẩm được viết theo lối tự sự với nhiều tình tiết sự kiện liên tục xảy ra nên khá lôi cuốn. Tuy vẫn giữ lối viết xen biền ngẫu quen thuộc của các tác gia nho học ở Việt Nam, song nội dung mới mẻ, và với giọng kể chua chát nhưng rất sinh động, tác phẩm cũng đã gây được sự hứng thú không ít đối với người đọc./.