GIỚI THIỆU VĂN BẢN “NỮ TỬ TU TRI”

NGUYỄN NGỌC THANH

Viện nghiên cứu Hán Nôm

Phụ nữ phương Đông thường theo chuẩn là “công - dung - ngôn - hạnh”, vì vậy việc ứng xử trong các mối quan hệ liên quan đến người phụ nữ luôn luôn được đề cao. Có câu “Tại gia tòng phụ, xuất giá tòng phu, phu tử tòng tử” 在 家 從父 出 嫁 從夫夫死從子 (Phụ nữ ở nhà thì phải tuân theo cha, khi lấy chồng rồi phải thuận theo chồng, chồng chết phải theo con). Như thế phần nào nói lên quy định người phụ nữ phải tuân theo. Rồi vấn đề ứng xử giữa mẹ chống với nàng dâu luôn là vấn đề phức tạp. Sách vở văn chương xưa viết nhiều về mối quan hệ này. Những sách dạy con gái được gọi là sách nữ huấn, mảng sách này ở các nước đồng văn như Nhật Bản, Hàn Quốc, Trung Quốc cũng xuất hiện khá nhiều ở Việt Nam, sách này có nhiều cải tiến và phong phú về thể loại.

PGS.TS Nguyễn Thị Oanh từng nhận xét về sách nữ huấn như sau: “Các sách nữ huấn của Việt Nam từ trước thế kỷ XIX cũng giống với các sách nữ huấn của Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên và Nhật Bản đều có mục đích điều tiết cuộc sống sinh hoạt của phụ nữ nên có thể nói nó chịu ảnh hưởng của tư tưởng Nho giáo. Với ý nghĩa đó người ta có thể thấy các điểm chung trong các sách nữ huấn của Trung Quốc, Việt Nam, bán đảo Triều Tiên và Nhật Bản. Nói như vậy cũng không có nghĩa là các sách nữ huấn của Việt Nam hoàn toàn "bứng trồng" từ sách nữ huấn của Trung Quốc. Do đã có nhiều năm nghiên cứu đề tài nữ huấn của Trung Quốc, bán đảo Triều Tiên và Nhật Bản, đứng trên lập trường truyền thống về sách nữ huấn của các nước Đông Á, chúng tôi cũng nhận ra những phần sáng tạo trong các sách nữ huấn của Việt Nam, đó là vấn đề Việt ngữ hóa trong việc truyền tải tư tưởng nữ huấn của Trung Quốc. Tuy nhiên ở Việt Nam cũng khó tránh khỏi nảy sinh các vấn đề về đặc thù ngôn ngữ và giới tính.”

Chính vì thế, chúng tôi xin giới thiệu một tác phẩm thơ Nôm khuyết danh với tựa đề “Nữ tử tu tri” 女子須知 (phụ nữ cần biết) đề cập đến các vấn đề nêu trên rất đầy đủ và dễ hiểu. Tác phẩm được trình bày bằng chữ Nôm thể song thất lục bát với văn phong giản dị bình dân, dành cho mọi tầng lớp trong xã hội thời xưa. Văn bản tuyển chọn để giới thiệu trong bài viết là bản “Nữ tử tu tri” in năm Tân Dậu niên hiệu Khải Định (1921) do Phúc An tàng bản, kí hiệu thư viện Quốc gia: R.1939.

*

* *

Nội dung toàn văn của tác phẩm xin được phiên dưới đây:

"Nào những bậc phấn son phận gái

Xin nghe em phân giải lời này

Liễu bồ hổ phận thơ ngây

Xót câu thập nữ cho rày viết vô

Ơn sinh dưỡng tựa hồ non Thái

Dải thịt xương khó thỏa báo đền

Hổ cũng nam tử bậc trên

Hiếu trung sẵn nết khôi nguyên rạng nhà

Nên giả được công cha nghĩa mẹ

Hội thanh bình vui vẻ giàu sang

Còn mình là bậc nữ nàng

Đã thua thua cả mọi đàng tức thay

Trai thường được xem ngày dưới gối

Thờ hai thân đủ thức trân cam

Còn mình hổ phận hồng nhan

Bởi chưng Nguyệt Lão đa đoan định phần

Hễ đến tuổi cài trâm phấn phát

Nào định bề gia thất tây riêng

Tài hay khôn khéo muôn nghìn

Thế nào cũng phải là phường nữ nhi

Việc gì cũng trông về chồng cả

Ở làm sao cho hả bụng chồng

Cửa nhà muôn việc phụ trung

Sao cho ngôn hạnh dung công đủ đều

Dẫu gặp chốn giàu nghèo cũng vậy

Đạo thâm tình nhẽ phải biết ơn

Muốn cho cha mẹ lai thơm

Đức hiền hai chữ quý hơn ngàn vàng

Cha mẹ mình mình thường cho xót

Cha mẹ người người tất yêu đương

Muốn cho vẹn được đạo thường

Công cô hai đấng phải thương như chồng

Dẫu gây dựng muôn chuông ngàn tứ

Hoặc sắc tài cũng chớ có kiêu

Thế gian nhầm nhặt đã nhiều

Bởi chưng ngu dốt kiếm đường tính suy

Ở mấy chồng trăm bề yêu dấu

Lại nuôi con quý báu hơn vàng

Trong ngoài trăm việc đảm đang

Thế mà một chốc đạo thường đơn sai

Cha mẹ chồng bỏ hoài bỏ phí

Nỡ phũ phàng chẳng quý chẳng thương

Coi xem như thể người thường

Xui chồng ăn ở những đường bạc điên

Lại hèn hận lắm phen gắm gất

Coi như người có kết oán riêng

Nhác trông cảnh thế lòng phiền

Gái đâu có gái ngu hiền thế nay

Việc rõ ràng như bày tranh vẽ

Cố làm sao chẳng nghĩ chẳng suy

Lấy ta về để làm chi

Sinh con nở cái ích gì biết không

Lấy ta để thay chồng sớm tối

Thờ công cô đáp thụ trân cam

Sinh con khó nhọc muôn vàn

Mong cho cả trái thừa hoan tuổi già

Ai ngờ lại hóa ra họa trái

Khiến mẹ cha đau đớn vì con

Khi chưa kết định nhân hôn

Anh em cha mẹ hãy còn sum vui

Khi có vợ về thì phận bẽ

Khiến anh em cha mẹ lìa nhau

Than ôi tạo hóa cơ cầu

Đời nay chẳng có một dâu đức hiền

Ấy một tội lưu truyền vạn đại

Bắc cầu nô hóa lụy biết sao

Mình đà trước ở lung lao

Dâu mình sau lại rêu rao cũi mình

Muốn cho được danh muôn thuở

Nối thánh hiền nên bỏ chua ngoa

Bên chồng dẫu mẹ dẫu cha

Phải nên săn sóc như là thân sinh

Công mang nặng chồng mình chín tháng

Chịu những điều uống đắng ăn cay

Trái khôn cho học theo thày

Vậy nên mấy có người nay vuông tròn

Sao mình vội quên ơn như thế

Ở cùng chồng trái mấy đấng thân

Dọa đâu có dọa vô căn

Muốn ăn hoa quả toan phần đắng cay

Mình người ngoài mới đây sum họp

Nỡ lòng nào ăn hết cho xong

Đắng cay người chịu gian nan

Hiển vinh mình nỡ ngồi ăn vị đừng

Sao chẳng sợ thiên đình soi xét

Tội mai sau rồi biết để đâu

Rành rành trước mắt chẳng lâu

Tuần hoàn sau lại gặp dâu hơn mình

Nó cũng lại cướp tranh quyền hết

Vui cùng chồng mắng thét mẹ cha

Con nó nó quý như hoa

Thân mình nó chẳng coi là vào đâu

Đến lúc ấy thảm sầu cay đắng

Ôm tuổi già chịu mắng nhục thay

Đạo trời nhẽ ấy xưa nay

Nỡ thường vầy một giả ngay đến mười

Nó lại ở ngược xuôi lắm cách

Hơn là mình hống hách khi xưa

Nếu mình kể lẽ khi xưa

Bới lông tìm vết nó đưa thêm lời

Xưa mẹ cũng bằng mười tôi ấy

Mắng mỏ bà tôi thấy hãn than

Hay gì mà mẹ dạy tôi

Muốn cho êm thấm xin thì nữa đi

Gặp cảnh ấy ắt thì phải tức

Khuyên những người hiền đức chớ theo

Muốn cho dâu thảo kính yêu

Phải nên suy xét những điều nói trên

Đừng bắt chước bạc đen lũ ấy

Gương trời treo mắt thấy giàn giàn

Lấy can một việc mà bàn

Nếu chồng ngạo ngược phải can mấy là

Vì một nhẽ mẹ cha sinh nó

Ơn tày trời nó nỡ bày phô

Huống mình là kẻ sánh đôi

Trách chi nó ở trọn đời thủy chung

Trai thất hiếu không bằng điểu thú

Gái vô tình diếc tựa loài sâu

Lại thêm suy xét một câu

Ắt là hiểu rõ trước sau một này

Diếc chồng mình ở nay đơn bạc

Mẹ cha mình nay khác lại chơi

Chồng mình khinh bỉ chưa vơi

Không chào không hỏi lại thì xỏ xiên

Nghĩ rằng đến kiếm tiền xin bạc

Chửi chó mèo hắt rác đổ đi

Thẹn thùng người phải ra về

Hai hàng châu lệ người thì trước điên

Thề một đời không sang đến tế

Lại hận con coi thể người ngoài

Than rằng biết trước thế thì

Đem ra sông cái bỏ trôi giữa dòng

Thực là mang nặng uổng công

Có con mà cũng như không ích gì

Thà đẻ trứng lại thì có ích

Đem bát ăn thỏa thích còn hơn

Hẳn mình trông thấy nguồn cơn

Dẫu gan sắt đá cũng không lệ ngừng

Hẳn trách phận má hồng bạc bẽo

Muốn đoạn tình mà dứt cho xong

Cha mẹ mình bị chồng một [?]

Mà mình còn đau xót thảm thay

Huống chi cha mẹ chồng nay

Bị mình mắng mỏ đêm ngày quanh năm

Ắt chồng cũng ruột gan tha thiết

Muốn trị mình đánh chết đi thôi

Dạy lời lại phải dạy roi

Muốn cho vẹn trọn đạo trời mấy nghe

Nếu bất khẳng ắt thì phải bỏ

Có mẹ cha chẳng có vợ nay

Mất vợ lại có vợ ngay

Nếu mất cha mẹ kiếm nay được nào

Ấy chí kẻ anh hào trung hiếu

Tiếng muôn thu lặng lẽ gương soi

Còn như vô loại những người

Thương con yêu vợ [?] du thâm tình

Trên bị chốn thiên đình ghi tội

Dưới bị người trần thế mỉa mai

Dẫu rằng sang cả một đời

So loài điểu thú lại thời kém xa

Cái hư ấy dẫu mà khôn khéo

Coi như đồ cỏ héo xương khô

Khuyên người thực nữ trượng phu

Chữ tình chữ hiều ở cho công bằng

Để cho khỏi thẹn cùng người trước

Hợp đạo trời hưởng phúc dài lâu

Thanh nhàn chấp chỉnh mấy câu

Ai khen cũng đội cười nhiêu thì cười"

Chú thích:

(1). Peter kornicki - Nguyễn Thị Oanh, Nữ tiểu học và các sách nữ huấn của Việt Nam - dưới góc nhìn của thư chí học so sánh, Tạp chí Hán Nôm, số 6(103) 2010, tr.23-36.

(Thông báo Hán Nôm học 2012,tr.667-675)