GIỚI THIỆU BÀI TỨ THỜI ĐỘC THƯ LẠC THÚ DIỄN CA CỦA ĐOÀN BÁ TRINH

PHẠM THỊ HÀ CHÂU

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Đoàn Bá Trinh (? - ?) người xã Ôn Xá, huyện Văn Giang (nay thuộc tỉnh Hưng Yên). Sách Quốc triều hương khoa lục(1) cho biết: ông thi đỗ Cử nhân khoa Kỷ Mão niên hiệu Gia Long thứ 18 (1819) tại trường thi Trực Lệ. Khoa thi này do Thượng thư bộ Lại Nguyễn Hữu Thận làm Đề điệu, Cai bạ trấn Bình Định Vũ Xuân Cẩn làm Giám thí, Thiêm sự Bộ Lễ Nguyễn Đăng Tuân làm Giám khảo. Đoàn Bá Trinh đứng thứ hai trong số 17 người được lấy đỗ. Ông làm quan tới chức Tư nghiệp Quốc tử giám Đốc học Thanh Hóa, từng tham gia hiệu đính sách Tam thiên tự lịch đại văn chú(2).

Tứ thời độc thư lạc thú diễn ca là một tác phẩm chép tay trên giấy dó, dày 22 trang, khổ 21x12cm, ký hiệu VNv.258, hiện đang được lưu giữ ở Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm. Trong văn bản còn có những bài ca trù của Tri phủ Phan Nguyên Hòa soạn khi ở trong tù và bài Thu dạ lữ hoài bằng chữ Hán có diễn Nôm không ghi rõ tên tác giả. Tứ thời độc thư lạc thú diễn ca nói về thú đọc sách trong bốn mùa, tuy không đề rõ năm tháng sao chép nhưng ngay ở nhan đề bài thơ đã thấy chữ “thời” 時 được viết kiêng húy theo lối bớt nét thành寺. Theo Nghiên cứu chữ húy Việt Nam qua các triều đại của Ngô Đức Thọ: chữ “thời” hoặc “thì” là chữ kiêng húy thời vua Tự Đức nhà Nguyễn (Tự Đức có tên là Nguyễn Phúc Thì). Như vậy bài thơ này có thể được sao chép vào thời Tự Đức trở về sau. Phần nguyên văn chữ Hán dài 33 câu làm bằng thể thơ thất ngôn. Phần diễn ca bằng chữ Nôm gồm có 64 câu, cứ hai câu thơ thất ngôn bằng chữ Hán được thể hiện thành một khổ thơ song thất lục bát, ví dụ:

“Hảo điểu chi đầu diệc bằng hữu,

Lạc hoa thủy diện giai văn chương”

Được diễn ca thành:

“Đầu cành nói thấp cao dỉ dủ,

Yến oanh dường bạn cũ cùng ta.

Tơi bời mặt nước phi hoa,

Đào hồng lạc độ đều là văn chương.”

Thú đọc sách xưa nay vốn là một đề tài thu hút được nhiều văn nhân thi sĩ. Nhưng có thể thấy ở bài thơ này, tác giả đã khéo sử dụng lợi thế của thể thơ song thất lục bát, một thể thơ giàu giá trị biểu cảm, có khả năng thể hiện những trạng thái tâm hồn để mô tả về chủ đề học tập. Quanh năm, bốn mùa xuân, hạ, thu, đông lần lượt hiện lên với những cảnh sắc chân thực, âm thanh trầm bổng, sâu lắng, trong đó con người là chủ thể luôn miệt mài với thú vui đọc sách. Ngôn ngữ trong bài thơ là một thứ tiếng Việt trong sáng, sinh động và đậm đà màu sắc trữ tình, được thể hiện bằng một lối thơ dân tộc dễ nhớ dễ thuộc. Bài thơ quả đã đạt được giá trị thẩm mỹ trong việc đề cao tinh thần hiếu học. Đó là điều kiện căn bản để tích lũy tri thức, làm cho con người có khả năng làm chủ xã hội, làm chủ tự nhiên. Dưới đây chúng tôi xin giới thiệu toàn văn bài thơ nói trên:

“Non lấp lánh bóng lồng con triện,

Nước quanh co, vẻ mặt hành lang.

Đàn khuya, một khúc quy xoang,

Gió xuân hẩy hẩy đưa hương ngạt ngào.

Đầu cành nói thấp cao dỉ dủ,

Yến oanh dường bạn cũ cùng ta.

Tơi bời mặt nước phi hoa,

Đào hồng lạc độ, đều là văn chương.

Lần lữa tiết dương xuân(3) có mấy,

Bóng thiều quang(4) theo lấy kẻo già.

Toán lai trong cõi người ta,

Những người đọc sách thực là người cao.

Người đọc sách, chốn nào là thú,

Thú hằng vui chẳng lọ tìm đâu.

Cỏ xanh như trước thư sau,

Nhìn xem sinh ý tỏ mầu(5) chân cơ.

Khóm tân trúc bóng kề tận giọt,

Đóa điều tang(6) quanh quất tứ vi.

Thủy tề thanh thả nhiều bề,

Phong quang chính giữa cho hoe tiết lành.

Ngày dai vắng, tính tình thong thả,

Ve trên cây rộn rã khúc đàn.

Đêm khuya trong thuở đèn tàn,

Lửa huỳnh(7) thấp thoáng vào màn như thăm.

Khi cao ngọa, gió êm song (8) bắc,

Bạn Hy Hoàng (9) chẳng khác thần tiên.

Thân dòng ai khiến cho nên,

Chỉ vì đọc sách từng quen thú mầu.

Thú đọc sách, vui âu là vậy,

Trong thú vui, vui lại chẳng cùng.

Dao cầm(10) một khúc thong dong,

Đìu hiu đòi ngọn huân phong(11), lọt vào.

Đêm qua bỗng ì ào gió khác,

Tiếng lá nghe xao xác ngoài sân.

Dưới phên hoa đậu nở lần,

Nỉ non tiếng dế lại gần vào trong.

Niềm thu cảnh thư song thời vậy,

Vãn thu thanh đầy rẫy rừng khơi.

Gió thu hiu hắt đòi nơi,

Vật nào chẳng ngậm khí trời hư thanh.

Bên giường nọ may nhờ có bạn,

Gió năm canh một đoạn đèn hoa,

Một đèn, một sách, một ta,

Công so với trước lại là gấp đôi.

Công đọc sách, thú vui là vậy,

Hơn hớn vui, lòng lại thêm càng.

Nửa đêm, so lối trông chừng,

Vầng trăng rỡ mặt, trời sương ngút ngàn.

Qua đến tiết cội tàn nước lặc,

Suốt nghìn non, một sắc nghiêm đông(12).

Thảnh thơi bóng hóa lạnh lùng,

Xa xôi ta cũng thẩy trong thú mầu.

Ngồi làm bạn đêm thâu với sách,

Bóng đèn lau động vách vật vờ,

Vẳng nghe tiếng đọc xa xa,

Canh chầy tuyết đã phơ phơ mái nhà.

Sẵn lò đất ấm trà giải khát,

Lửa gặp bình, chống tuyết ngăn sương.

Trà hương, mùi bén thư hương,

Thanh cao cũng xứng với chàng độc thư.

Độc thư ấy, thừa lưa(13) vui thú,

Trong thú vui chẳng lọ tìm xa.

Mai kia nảy mấy bông hoa,

Địa phùng soi xứ, thấy là thiên căn.

Đốc học Thanh Hóa Đoàn Bá Trinh soạn.”

Chú thích:

1. Quốc triều hương khoa lục. Nguyễn Thúy Nga - Nguyễn Thị Lâm dịch, Cao Tự Thanh hiệu đính và giới thiệu. Nxb. Tp. Hồ Chí Minh 1993, tr.110.

2. Di sản Hán Nôm Việt Nam - Thư mục đề yếu. Trần Nghĩa - François Gros đồng chủ biên. Nxb. KHXH, H. 1993, tr.22.

3. Dương xuân: ngày xuân.

4. Thiều quang: chỉ mùa xuân, ánh sáng rực rỡ.

5. Mầu: vẻ.

6. Tang: cây dâu.

7. Huỳnh: com đom đóm.

8. Song: cửa sổ.

9. Hy Hoàng: Phục Hy và Hoàng Đế, hai vị trong Ngũ Đế thời thượng cổ của Trung Quốc.

10. Dao cầm: Dao là một thứ ngọc tốt. Cầm: một thứ đàn 5 giây thời xưa.

11. Đòi: nhiều (từ cổ). Huân phong: Gió mát. Trong khúc Nam phong ca của vua Thuấn có câu: “Nam phong chi huân hề, khả dĩ giải ngô dân chi uẩn hề” (Gió phương nam mát mẻ, có thể giải được nỗi mệt nhọc của dân ta).

12. Nghiêm đông: mùa đông lạnh giá.

13. Thừa lưa: dồi dào, đầy đủ (từ cổ)./.

Thông báo Hán Nôm học 2006 (tr.115-119)