BÁI ĐÍNH - TỪ HUYỀN TÍCH ĐẾN THỰC TẾ

THIỀN PHONG PHẠM TUẤN

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Hiện nay doanh nghiệp Xuân Trường đang xây dựng quần thể chùa Bái Đính thuộc xã Gia Sinh huyện Gia Viễn tỉnh Ninh Bình với quy mô rất to lớn, tuy nhiên nhìn nhận và tìm hiểu di tích đến nay vẫn có điều bất cập về việc xây dựng và bảo lưu giá trị văn hóa truyền thống. Bái Đính là đất cổ, gắn với huyền tích của Khổng Minh Không, bởi đất này thuộc huyện Gia Viễn và huyền tích văn hóa cũng như Hán Nôm gắn với ngôi chùa đều theo dấu chân của vị Thiền sư thầy thuốc. Tuy rằng huyền tích xa xưa chẳng còn rõ nữa, nhưng di sản vẫn lưu lại dù ít dù nhiều để chúng ta mường tượng ra hệ thống văn hoá vùng của chùa Bái Đính, thông qua khảo sát từ Hán Nôm đến văn hoá dân gian, để giải mã huyền tích chùa Bái Đính từ xưa và đến nay!

Với việc phát hiện các Cột kinh Hoa Lư cho thấy Ninh Bình có huyền tích văn hóa Phật giáo từ rất cổ xưa mà đến nay khám phá và hiểu rõ vẫn còn là vấn đề nan giải. Trong không gian văn hoá đó, Bái Đính có ý nghĩa thiết thực trong việc nghiên cứu và định hình quần thể di tích văn hóa Ninh Bình từ vùng Gia Viễn cho đến Hoa Lư, nơi các triều Đinh Lê tồn tại và nối dài. Khi nghiên cứu về văn hoá vùng và khảo sát thực tế về khu vực Bái Đính nói riêng trong tổng quan mối giao thoa giữa vùng Hoa Lư và Gia Viễn, cho chúng tôi những bước đầu tìm hiểu về mảnh đất này để rồi tìm hiểu Phật giáo cũng như sự hình thành nên ngôi chùa Bái Đính từ trước đến nay.

Phật giáo Bái Đính phát triển từ bao giờ? Có căn nguyên với sự phát triển của Phật giáo Hoa Lư từ ngàn xưa thời Đinh Lê chăng? Tên chùa là Bái Đính hay là Bái Đỉnh?... Tất cả vẫn là những câu hỏi lớn mà đến nay chúng ta vẫn tìm tòi và chưa có lời giải đáp cho tường tận, hoặc chăng chỉ mới bới lông tìm vết hòng nhìn nhận được chút nào về lịch sử văn hóa dân tộc nói chung và Ninh Bình nói riêng mà thôi.

Chùa Bái Đính - tư liệu Hán Nôm

Trên thực tế khảo sát, chúng tôi tiến hành nghiên cứu điền dã quần thể hang động Bái Đính và các vùng phụ cận. Những kết quả cho thấy lịch sử phát triển của chùa Bái Đính cũng như hệ thống thờ tự và truyền thống văn hóa vùng - miền trong địa bàn xung quanh. Gợi ý từ tên người tên đất vùng miền trên thực tế khảo sát để có những nhận định về quần thể chùa Bái Đính nói chung. Thực tế ngôi chùa còn hệ thống tượng thờ có niên đại cuối Lê đầu thời Nguyễn, tuy nhiên bài viết chúng tôi tiến hành khảo sát hệ thống tư liệu Hán Nôm thông qua thư tịch Hán Nôm tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm hoặc điền dã địa phương.

Tên chùa Bái Đính hay Bái Đỉnh?

Về tên chùa, thông qua điền dã cũng như hệ thống tư liệu Hán Nôm thì chữ Hán dùng trong tên vùng là Bái Đỉnh, chữ Bái 沛Phái (bái) nghĩa là: bãi cỏ, chỗ vũng nước mọc cỏ, đất bỏ hoang mọc cỏ gọi là “phái”. Đây là chỉ cho vùng bãi bên sông dưới chân núi cao, núi Đỉnh. Chữ Đỉnh 嵿chỉ cho đỉnh núi. Như vậy, tên Bái Đỉnh là chỉ 2 thực thể tự nhiên là bãi dưới chân núi và núi cao thuộc vùng Gia Viễn - Ninh Bình. Tuy nhiên đến nay cách gọi - đọc chệch người dân vẫn gọi thông thường là Bái Đỉnh, hoặc Bái Đính đều được. Do đó mà tư liệu Hán Nôm có khi viết là Bái Đỉnh, có khi viết là Bái Đính thì về ngữ âm cũng không thể biện biệt. Chúng tôi sẽ dẫn dụ rõ hơn dưới phần Tư liệu Hán Nôm.

Hệ thống văn bản Hán Nôm.

Trong quá trình thực tế điền dã, chúng tôi dù chưa tìm được hết các tư liệu cho việc xây dựng lịch sử ngôi chùa. Tuy nhiên, những cứ liệu dù ít nhưng ban đầu cũng phần nào xác định nên diện mào lịch sử ngôi chùa và quy trình thờ tự cũng như văn hóa Phật giáo vùng miền gắn liền với nhưng truyền thuyết mà định hình nên tên các địa danh. Trong đó, cơ bản dựa trên hệ thống tư liệu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và văn bia và câu đối còn tồn tại của ngôi chùa đến ngày nay mà được nhân dân trong quá trình xây dựng từ thời phong kiến đến nay đã để lại.

Sách Hán Nôm:

Trước tiên chúng tôi giới thiệu hệ thống tư liệu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm đã ghi chép về Bái Đính:

1. Ninh Bình tỉnh địa chí khảo biện

Kí hiệu: A.922 - Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Bài tựa: Viết ngày rằm tháng 5 năm Nhâm Tuất niên hiệu Tự Đức thứ 15 (1862). Vân Bồng Nguyễn Tử Văn cẩn tựa.

Phần sơn xuyên, viết về núi Bái Đỉnh thuộc xã Sinh Dược, tổng Lê Xá, giống với Đại Nam nhất thống chí:

拜嵿山

在嘉遠縣西聯絡奉化嘉遠二縣界福來生药木凡春池黎舍犢庄諸社分土出一帶旁連芝封長安山分嵿山有高山神祠.

Phiên âm: Bái Đỉnh sơn

Tại Gia Viễn huyện Tây, liên lạc Phụng Hóa - Gia Viễn nhị huyện giới. Phúc Lai - Sinh Dược - Mộc Phàm - Xuân Trì - Lê Xá - Độc Trang chư xã phận. Thổ sơn nhất đái, bàng liên Chi Phong Trường Yên sơn phận. Đỉnh Sơn hữu Cao Sơn thần từ.

Dịch nghĩa: Núi Bái Đỉnh

Ở phía Tây huyện Gia Viễn, nối liền biên giới hai huyện Gia Viễn Phụng Hóa. Thuộc địa phận các xã Phúc Lai - Sinh Dược - Mộc Phàm - Xuân Trì - Lê Xá - Độc Trang. Núi đất liền nối, bên cạnh tiếp mạch núi Chi Phong - Trường Yên. Trên đỉnh núi có đền thờ thần Cao Sơn.

2. Ninh Bình toàn tỉnh âm dương thần

Kí hiệu A.940 - Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm.

Theo phần viết trong sách ở trang 21a thì nội dung thờ ở xã Sinh Dược như sau:

- thờ Sao Sơn

- thờ Quý Minh….

Không hề ghi thờ Khổng Minh Không?!

3. Ninh Bình tỉnh sự tích

A.1406 - Thư viện Viện Nghiên cứu Hán Nôm lưu trữ, sách soạn bởi: Quang lộc tự Thiếu khanh, lĩnh An Khánh phủ Giáo thụ Nguyễn Văn Nhượng soạn.

Nguyên văn chữ Hán: 拜嵿山

山聯絡奉化嘉遠二縣界福來生药木凡春池黎舍犢庄等社分土出一帶旁連長安芝封山分上有高山大王祠

Phiên âm: Bái Đỉnh sơn

Sơn liên lạc Phụng Hóa - Gia Viễn nhị huyện giới, Phúc Lai - Sinh Dược - Mộc Phàm - Xuân Trì - Lê Xá - Độc Trang đẳng xã phận. Thổ sơn nhất đái, bàng liên Trường Yên Chi Phong sơn phận. thượng hữu Cao Sơn đại vương từ.

Dịch nghĩa: Núi Bái Đỉnh

Núi nối liền biên giới hai huyện Gia Viễn - Phụng Hóa. Thuộc địa phận các xã Phúc Lai - Sinh Dược - Mộc Phàm - Xuân Trì - Lê Xá - Độc Trang. Núi đất liền nối, bên cạnh tiếp mạch núi Trường Yên - Chi Phong. Trên đỉnh núi có đền thờ thần Cao Sơn Đại vương.

Văn bia

Tiến hành khảo sát hệ thống văn khắc trong quần thể hang động chùa Bái Đỉnh, chúng tôi thấy có hai bia đá, có niên đại lịch sử rõ ràng. Còn một tấm biển khắc Xi măng trên cửa động bên trái thì chưa cho phép những nhận định xác đáng. Dưới đây là phần nội dung và khảo sát cho từng tấm bia:

Bia 1:

Tấm bia này trong hang chùa Bái Đính, có niên đại 1946 và được khắc bằng chữ Nôm, một bên là chữ Quốc ngữ, và được soạn văn bởi Tuần phủ các xứ Ninh Bình, thăng thụ Vinh lộc Đại phu Hiệp tá Đại học sĩ Tổng đốc đã nghỉ hưu hiệu là Lan Lễ Thu viên Phan Đình Hòe thay lời soạn vào năm 1900 thời Thành Thái. Nội dung tấm bia như sau:

- Bia Sinh Dược Bái Đỉnh công đức - 生藥沛嵿功德

Nam mô a di đà Phật

Kho vô tận ở trong trời đất

Trải muôn đời tiên phật để giành đây

Nước non vẫn nước non này

Du lịch trải mấy tay mà cảnh vắng

Trường Yên thử địa đa danh thắng

Bái Đỉnh cao phong hiện thạch am

Bốn chữ đề Minh đỉnh danh lam

Chừng nét bút “Thiên Nam động chủ”

Tự Thanh Tỉnh xuất gia thuở nhỏ

Dòng dõi truyền tiên tổ nhập Thiên Thai

Năm Bảo Đại thứ mười hai (1936)

Thủ sơn - Cát tới - Phòng trai Định

Lễ duyên thỉnh hợp, dân một thể

Cảm thịnh tình nên nhẹ bước trèo non

Giữa lưng trời một cửa Thiên môn

Một mình mấy một non cùng ẩn dật

Thiện tín khắp trên đồi dưới đất

Đều vui lòng quy Phật quy tăng

Thiền tu tiếng đã gọi lừng cảnh

Có phải siêng năng nên cảnh tốt

Tô tượng mẫu, trang hoàng tượng Bụt

Lại liền năm đồng rót ba chuông

Đôi hồi ngày tháng sửa sang

Đá mảnh lát làm đường lên xuống

Nào đức thượng ngàn

Nào thánh cô

Nào thiên tướng

Đá tạc nên thần tượng mấy pho

Một tay gây dựng cơ đồ

Công đức ấy cũng do người giúp đỡ

Viên thành phúc quả, bằng nhân trợ,

Trường kỉ phương danh hữu thạch đề

Danh thơm đã có bia đề

Thanh kì lại mượn bút hoa dãi bày

Núi kia ai tạc ai xây

Bên kia động Phật bên này động tiên

Động thần cũng ở một bên

Thanh cao tượng đức Tản viên thứ nhì

Cứ xem trong tập truyền kì

Tích xưa đức Khổng tổ sư còn truyền

Ô Thuốc thánh, bàn cờ tiên

Này xưng Đống Củi, này truyền Ba Rau

Đá Xoi, Đá Xẻ nhiệm màu

Mạch lươn, Quai vạc bấy lâu vẫn còn

Nào Địch Lộng nào Thiên Tôn

Bàn Long, Bích Động xem còn kém đây

Năm Thân tháng một rồng bay

Luật hàn xin diễn một bài bia minh

Nam mô Phật tổ chứng minh

Thơ rằng:

Minh Đỉnh danh lam cảnh tự nhiên

Xưa nay thờ phụng Phật thần tiên

Bàn cờ Ô thuốc bàn như tạc

Đống củi, Ba rau dấu những truyền

Hàng lượt cỏ cây hoa mến chủ

Cuộc bao dâu bể động còn nguyên

Cảm từ đức tổ Điềm giang trước

Nhưng vẫn chờ người có thiện duyên.

Cử nhân khoa Canh Tý niên hiệu Thành Thái thứ 12 (1900) chức quan Tuần phủ các xứ Ninh Bình, thăng thụ Vinh lộc Đại phu Hiệp tá Đại học sĩ Tổng đốc đã nghỉ hưu hiệu là Lan Lễ Thu Viên Phan Đình Hòe thay lời soạn.

Trụ trì tăng Bật sô Nguyễn Thanh Tỉnh tên tự là Kiến Tính, quê quán xã Đồng Cõi tổng Lạc Chính phủ Nam Trực tỉnh Nam Định.

Khắc bia ngày 15 tháng 3 năm Bính Tuất thời Việt Nam dân chủ cộng hòa năm thứ 2 (1946)

Bia 2: Bia trong hang và được soạn niên đại thời Tự Đức thứ 22, tuy rằng tấm bia rất nhỏ, kích cỡ 35 x 40cm, nhưng nội dung lại rất đặc biệt:

Phiên âm:

生藥社會和讚前有聖像庙丹青及古絢綵非塑新裝飭色相依然銘于石使永銘焉

嗣德二十二年仲冬月吉日重修.

Sinh Dược xã hội hóa tán Tiền hữu thánh tượng, miếu đan thanh cập cổ huyến thái phi tố tân trang sức sắc tướng y nhiên minh thi vu thạch sử vĩnh minh yên.

Tự Đức nhị thập nhị niên trọng đông nguyệt cát nhật trùng tu.

Dịch nghĩa:

Bia nói về việc Hội hòa tán ở xã Sinh Dược cùng tô tượng trang sức tô tượng thánh. Bài văn khắc ngày lành tháng giữa mùa đông năm Tự Đức thứ 22 (1869).

Bia 3:

Tấm bia này chúng tôi không tìm thấy trong quần thể hang động, nhưng hiện lưu tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm với thác bản kí hiệu: N042650.

Chữ Hán:

明鼎名藍相傳古跡本社舊豪目阮文爐普勸十方興功護座色相重新嵿山並壽

皇朝嗣德三十五年年歲次壬午季春望日上座.

Phiên âm:

Minh Đỉnh danh lam, tương truyền cổ tích, bản xã cựu hào mục Nguyễn Văn Lô phổ khuyến thập phương hưng công hộ tòa, sắc tướng trùng tân Đỉnh sơn tịnh thọ.

Hoàng triều Tự Đức tam thập ngũ niên tuế thứ Nhâm Ngọ niên quý xuân vọng nhật.

Dịch nghĩa:

Danh lam Minh Đỉnh tương truyền là chốn danh lam cổ tích, Cựu hào mục trong bản xã là Nguyễn Văn Lô mới phổ khuyến khắp thập phương hưng công dựng tòa, sắc tướng được làm mới, để mãi cùng thọ bền lâu dài với núi Đỉnh Sơn.

Ngày rằm tháng cuối mùa xuân năm Nhâm Ngọ niên hiệu Tự Đức thứ 35 (1882).

Câu đối Hoành phi chùa Bái Đính trong hang

Hệ thống câu đối hoành phi được dựng trong khoảng trùng tu hệ thống chùa hang từ năm 1946 về sau, gắn liền với thời kì Sư Thanh Tỉnh còn tu tập cho đến khi Sư về chùa Hoàng Kim dưới Thành phố Ninh Bình tu tập thì chùa đã vắng bóng sự tu hành của hành giả đến tận ngày nay.

Câu 1: 銘鼎名藍

木定山雄氣日誦真經扶國泰

聖 地咸儀神宣妙法度氏安.

Đỉnh sơn hùng khí nhật tụng chân kinh phù quốc thái

Thánh địa hàm nghi thần tuyên diệu pháp độ dân an.

Sai chữ Dân và chữ Đính

Chữ rất xấu

Câu 2: 銘鼎名藍

江山鍾秀氣景色仙香莫清春

雲雨是洪恩南國主靈佳潤宅.

Giang sơn chung tú khí cảnh sắc thiên hương mạc thanh xuân

Vân pháp thị hồng ân nam quốc chủ linh giai nhuận trạch.

Câu ngoài cửa treo ngược, tức vế trước lại đặt sau. Đồng thời các chữ trong câu không đối, chữ Giai viết sai chữ, chữ trạch viết không đúng. Trạch đây là đất. Chữ trạch dùng với nhuận trạch phải là thấm nhuần.

Tạm kết

Thông qua hệ thống tài liệu thư tịch sách về Ninh Bình thì vốn đất Sinh Dược - Bái Đính có đền thờ Cao Sơn Đại Vương. Và không hề ghi chép về chùa chiền hay thờ tự vị thiền sư nào. Như vậy, thờ Nguyễn Minh Không có lẽ phái sinh từ quá trình sự hư hoại của chùa Lê và chùa ta trong quần thể văn hoá mà nhân dân đã chuyển di tượng thờ rồi lập văn bia thờ tự nơi mới ở trong hang. Đồng thời cách gọi địa danh là Bái Đỉnh thì đúng hơn, tuy nhiên qua thời gian đã chuyển di cách gọi thành Bái Đính. Hiện nay, tất cả tư liệu Hán Nôm cũng như thờ tự và văn hoá vùng cho thấy, chùa Bái Đỉnh gắn liền với quần thể văn hoá Ninh Bình vùng Gia Viễn thờ tự Nguyễn Minh Không là vị thiền sư vừa là thầy thuốc cứu dân.

Quần thể Bái Đỉnh đang trong quá trình hoàn thiện, gắn liền với văn hóa vùng Ninh Bình, tương quan để nhìn cũ thấy mới, hòng tìm cách diễn dịch cho di tích và danh thắng phục vụ cho nghiên cứu văn hoá dân tộc đã qua và tương lai./.

Chú thích:

Văn bản cho biết bài văn được Tuần phủ Phan Đình Hòe thay mặt soạn.

Nhà sư đang trụ trì năm 1946 là Nguyễn Thanh Tỉnh

Cùng tên các địa danh: Sinh Dược, Xe, Xoi, Ba Rau, Mạch Lươn, Quai Vạc… là tên gắn liền với các việc về thuộc thang trong quần thể di tích về nhà sư thầy thuốc Nguyễn (Khổng) Minh Không, như Sinh Dược là thuộc cứu sống người v.v…

Thông báo Hán Nôm học 2008; tr.1050-1060