VỀ HAI VĂN BẢN TRUYỆN KIỀU Ở SEOUL

LÝ XUÂN CHUNG

Viện Nghiên cứu Đông bắc Á

Chuyến công tác sang Hàn Quốc lần này, tôi thường xuyên làm việc cùng với giáo sư Chơn-Hiê-Kiêng (全惠卿) và được biết giáo sư đang giảng dạy về Truyện Kiều cho sinh viên khoa tiếng Việt trường Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc. Lòng thầm cảm phục về trình độ tiếng Việt của giáo sư và có nhờ tìm giúp văn bản Truyện Kiều. Mấy ngày sau, trời cuối thu ở đây khá lạnh, ngồi nhà đọc sách, nhận được điện thoại, tôi vội đi ra chỗ xe ô tô giáo sư chờ đợi và nhận được hai bản Truyện Kiều, về nhà đọc kỹ và viết đôi lời giới thiệu về hai văn bản trên:

Bản thứ nhất là bản Truyện Kiều bằng tiếng Việt được cụ Trương Cam Vũ dịch sang Hán Văn có kèm theo phiên âm Hán Việt, hoàn thành vào mùa xuân năm Tân Sửu 1961. Ngoài bìa có ghi:

Việt Nam văn nghệ đệ nhất kỳ thư

Nguyễn Du đại thi sĩ tác phẩm

Kim Vân Kiều

Nam âm thi tập Hán văn dịch bản

Hán Việt văn đối chiếu

Dịch giả: Đông y - sĩ Trương Cam Vũ

Ngoài chữ Việt ra, bìa sách còn in chữ Hán, dịch nghĩa các câu trên và không thấy đề Nhà xuất bản nào. Trang đầu tiên trong tác phẩm là bức thư pháp do chính cụ Trương Cam Vũ viết bốn câu thơ dịch Truyện Kiều :

Dương xuân minh mị yến phao thoa,

Cửu thập thiều quang nhị nguyệt qua.

Phương thảo liên thiên vô hạn bích,

Lê hoa sổ điểm tuyết phi kha.

Dịch từ câu:

Ngày xuân con én đưa thoi,

Thiều quang chín chục đã ngoài sáu mươi.

Cỏ non xanh tận chân trời,

Cành lê trắng đIểm một vài bông hoa.

Phần chính của bản này chia thành 22 hồi, đều có tựa đề.

Hồi thứ nhất là:

Mộng đào mà sinh, bạc mệnh triệu trưng hoa nửa úa,

Tiếng đàn như oán, đoạn trường phổ lựa khúc Tân thanh.

Hồi cuối cùng là:

Nợ trước xong xuôi, mượn gió mát trăng trong, phong trần gội sạch,

Duyên xưa tái hợp, vui cuộc cờ đàn hát, cầm tất thanh cao.

Tất cả các hồi không những được đặt bằng tiếng Việt mà còn được dịch sang thơ chữ Hán và phiên âm Hán Việt.

Lý do chia thành 22 hồi như vậy được dịch giả Trương Cam Vũ nêu rõ trong Lời phẩm bình về cuốn “Đoạn trường tân thanh” như sau:

“Xét nguyên bản Truyện Kiều, tất cả chia ra làm 20 hồi. Nhưng từ khi Nguyễn Du tiên sinh dịch thành thơ Nôm thì bỏ đi không dùng. Nay chúng tôi dịch thành thơ Hán lại đem nguyên văn đặt từng hồi như truyện cũ gọi là sửa chữa lại câu văn thêm thắt ít nhiều, chia ra từng đoạn mà đặt vào, gồm có 22 hồi cho thêm phần rõ ràng”.

Tiếp theo, cứ bốn câu thơ lục bát đều được dịch giả dịch thành thơ thất ngôn tứ cú rồi phiên âm Hán Việt ở dưới.

Ví dụ:

Trăm năm trong cõi người ta,

Chữ tài chữ mệnh khéo là ghét nhau.

Trải qua một cuộc bể dâu,

Những điều trông thấy mà đau đớn lòng.

逆 旅 人 生 百 岁 中

命 才 兩 字 巧 相 冲

一 经 滄 海 桑 田 变

目 击 心 伤 纪 往 蹤

Nghịch lữ nhân sinh bách tuế trung,

Mệnh tài lưỡng tự sảo tương xung.

Nhất kinh thương hải tang điền biến,

Mục kích tâm thượng kỷ vãng tung.

Nhưng có điều là Truyện Kiều của Nguyễn Du gồm 3254 câu, không chia hết cho 4 mà lẻ ra hai câu nên dịch giả chuyển 6 câu thơ lục bát thành một bài thất ngôn bát cú, tức là dôi ra 2 câu. Điều này, dịch giả cũng nói rõ trong phần Lược dẫn: "Cuốn sách này nguyên tên là Đoạn trường tân thanh. Lại gọi là truyện Kim Vân Kiều thuộc về thể thơ Nôm trường thiên lục bát, gồm 3254 câu. Nay tôi đem dịch thành 812 bài thơ thất ngôn tứ cú và một bài thất luận bát cú, so sánh với nguyên bản thì nhiều hơn hai câu, mỗi bài có phụ chú, phiên âm Hán Việt, đặt tên là Hán dịch Kim Vân Kiều nam âm thi tập".

Bản thứ hai là bản Truyện Kiều bằng chữ Nôm gồm hai tập thượng và hạ, tổng cộng 158 trang. Ngoài bìa bản này có ghi Thúy Kiều truyện tường chú quyển thượng, quyển hạ viết theo lối chữ Lệ và phía trên bên phải có ghi Tiên Điền Nguyễn Du tiên sinh soạn, phía dưới bên trái có ghi Vân Thi chú đính theo lối chữ Chân. Trang đầu tiên là trang sao chụp lại ngoài bìa, có thêm dấu tròn viết bằng tiếng Anh của Thư viện trường Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc, tiếp trang 2 là lời Đề từ do Hoa Đường Phạm Quý Thích tiên sinh soạn.

Giai nhân bất thi đáo Tiền Đường,

Bán thế yên vân trái vị thường.

Ngọc diện khởi ưng mai thuỷ quốc,

Băng tâm tự khả đối Kim lang.

Đoạn trường mộng tỉnh căn duyên liễu,

Bạc mệnh cầm chung oán hận trường.

Nhất phiến tài tình thiên cổ lụy,

Tân thanh đáo để vị thùy thương.

Cụ Phạm Quý Thích tự dịch ra thơ Nôm: (trích theo phần mổ đầu bản dịch của cụ Trương Cam Vũ).

Giọt nước tiền Đường chẳng rửa oan,

Yên hoa chưa trắng nợ hồng nhan.

Lòng tơ còn vướng chàng Kim Trọng,

Gót ngọc khôn đành giấc thủy ngoan.

Nửa gối đoạn trường tan giấc điệp.

Một dây bạc mệnh đứt cầm loan.

Cho hay những kẻ tài tình lắm,

Trời bắt làm gương để thế gian”

Tiếp theo, từ trang 3 đến trang 5 là lời Tựa, trang 6, 7 có viết sơ lược tiểu sử Nguyễn Du, trang 8, 9, 10 giới thiệu sơ lược một số nhân vật chính trong Truyện Kiều, trang 11 viết một chú thích của phần trên. Từ trang 12 đến trang 17 là phần Phàm Lệ, trong đó có nói chút ít về mặt lý thuyết thế nào là Phường bản, Cổ bản, Kinh bản, Cận bản, Chuyết bản. Trang 18 chỉ có mấy dòng viết ký hiệu dấu chấm cá, chấm nháy của phần chính, từ trang 19 trở đi là phần chữ Nôm. Mỗi trang trong phần chính được chia làm hai, chữ Nôm viết ở nửa dưới, bình chú viết ở nửa trên, cứ thế cho đến hết truyện. Quyển thượng từ trang 1 đến trang 159, tức từ đầu đến câu:

“Huệ lan sực nức một nhà,

Từng cay đắng lại mặn mà hơn xưa”.

Quyển hạ chép tiếp theo câu trên, tức câu:

“Mảng vui rượu sớm trà trưa

Đào đà phai thắm, sen vừa nẩy xanh”.

cho đến câu cuối: “Mua vui cũng được một vài trống canh”. Quyển hạ không đánh tiếp số trang mà lại in từ số 1 đến 158, cả hai quyển đều ghi chữ số la tinh. Bản chữ Nôm này là bản photocopy nên khổ giấy to nho không đều nhau, chữ bên trong là chữ viết tay theo lối chữ Chân, rất đẹp, rất rõ nét, dễ xem…

Trên đây là vài nét sơ lược về hai bản Truyện Kiều ở Seoul và bản Truyện Kiều dịch sang Hán văn của cụ Trương Cam Vũ. Điều muốn nói thêm là sinh viên khoa Tiếng Việt Đại học Ngoại ngữ Hàn Quốc học Truyện Kiều theo bản dịch Hán văn của cụ Trương Can Vũ, bởi lẽ nhiều chỗ họ phải tham khảo chữ Hán mới hiểu được Truyện Kiều./.

Thông báo Hán Nôm học 2003, tr. 89-93