TRƯƠNG VĂN CỦA THÂN HÀO HUYỆN TỪ LIÊM MỪNG TÂN TIẾN SĨ NGHIÊM XUÂN QUẢNG

NGUYỄN THỊ TRANG

Viện Nghiên cứu Hán Nôm

Từ Liêm là vùng đất văn vật, có nhiều làng quê danh tiếng như Đại Mỗ, Vân Canh, Đông Ngạc, Tây Tựu v.v… một vùng đất đời nào cũng có người đỗ cao làm quan trong triều. Các thế gia vọng tộc nơi đây cũng nổi tiếng trong cả nước. Họ Nghiêm ở làng Tây Mỗ (nay thuộc xã Tây Mỗ) là một dòng họ thế phiệt, nhiều người hiển đạt. Có khi trong vòng hơn chục năm đã có mấy anh em cùng đỗ cử nhân, như năm 1847 Nghiêm Trọng Phát đỗ Cử nhân, năm 1848 anh ruột của ông là Nghiêm Xuân Lượng đỗ Cử nhân, năm 1861 em ruột ông là Nghiêm Xuân Thiều thi đỗ Giải nguyên.

Họ Nghiêm ở Tây Mỗ liên tiếp có người đỗ Trung khoa, song đỗ Đại khoa phải đợi đến năm 1895 con trai Nghiêm Xuân Thiều là Nghiêm Xuân Quảng mới giành được. Việc đỗ Đại khoa của Nghiêm Xuân Quảng không chỉ làm rạng rỡ cho họ Nghiêm ở Tây Mỗ, mà còn tiếp tục khai thông văn mạch cho vùng đất Từ Liêm. Tính từ khao Kỹ Mão (1879) niên hiệu Tự Đức 32, Nguyễn Dự người làng Đông Ngạc đỗ Đệ tam giáp tiến sĩ, đến khoa Ất Mùi (1895) niên hiệu Thành Thái 8 này vừa đúng 16 năm, huyện Từ Liêm mới có người đỗ Đại khoa. Do vậy các văn hào thân sĩ trong huyện đã họp lại soạn trướng văn chúc mừng và mọi người quan tâm mong mỏi vị tiến sĩ của huyện nhà thành đạt trên con đường công danh.

Sau khi đỗ, Nghiêm Xuân Quảng được bổ làm quan, thăng đến Án sát, ở các cương vị được giao ông đều tỏ ra mẫn cán siêng cần, rất mực công nghiêm. Khi từ quan về dạy học ở quê, ông biên soạn sách vở, sáng tác thơ văn và đi thăm thú đây đó. Ông đến thăm hang động ở núi Tử Trầm. Xúc động trước cảnh non nước kỳ tú, ông đã cho người tu sửa lại hang động rồi đặt tên cho động là Tiên Long. Tiến sĩ Nghiêm Xuân Quang viết bài ký bằng chữ Nôm về động Tiên Long, trong đó có đoạn viết:

… “Than ôi! Truất tà qui chính là trách nhiệm kẻ sư nho; hậu lạc tiên ưu là chí khí kẻ quân tử. Có phải cầu tiên, cầu Phật, đem thiên hạ lấy sự hoang đường; muốn cho có cảnh có người chung thiên hạ lấy sự lợi lạc. Sách có chữ rằng: “Núi không cần chi thấp mới cao, có tiên thì nổi tiếng, nước không cần chi sâu mới cạn, có rồng thì nên linh”. Vậy ta lấy Tiên Long mà đặt tên cho động”.

Công tích mà Nghiêm Xuân Quảng đạt được, quả không phụ với lòng mong mỏi của sĩ dân trong huyện Từ Liêm. Bài trướng văn được ghi lại dưới đây để thể hiện những tấm lòng đó còn việc viết câu đối, sáng tác thơ, viết văn trướng để chúc tụng người đỗ đạt, để kỳ vọng người đỗ đạt làm được nhiều việc tốt hơn, là thịnh điển, không phải chỉ ở chốn triều trung, mà ở nhiều nơi, từng huyện, từng xã đều có. Để giúp các bạn tìm hiểu thêm về một mỹ tục của cổ nhân, chúng tôi xin tuyển chọn giới thiệu bài trướng mừng tiến sĩ Nghiêm Xuân Quảng. Bài trướng mừng hiện nay được chép trong sách Danh gia đối liễn, sách của Thư viện Viện Hán Nôm, ký hiệu A522.

Toàn văn là:

Phiên âm: Ngô châu Từ Liêm, ngô Long Biên văn hiến địa dã. Lê dĩ tiền danh hương cự công đăng trúng khoa giáp, nan dĩ mai cử. Nhập ngã quốc triều Đông Ngạc thất, Thượng Cát nhất, Vân Canh nhất. Hậu tiên tiếp vũ, Phật lục trước danh. Văn hiến giáp ư chư quận. Duy tự Đông Ngạc Nguyễn Thị độc nhi hậu thập niên vu tư vị hữu nhất kế phương. Xúc đàm dư địa giả vãng vãng hữu giang hà nhật hạ chi tư, nhiên nhi anh tuấn chi vực bạt miện sở hưng, giang sơn thanh thục chi khí vị hữu cửu uất nhi bất chương giả. Tan khoa Tam giáp đồng Tiến sĩ Tây Mỗ Nghiêm hầu sản danh hương, xuất vọng phiệt. Anh niên đặc đạt, thức giả hàm dĩ đại thành. Sát chi, quả nhi Tân Mão đăng tường, Giáp Ngọc bạt giải xuân vi biều duật, liên tiệp nam cung, tích nhân hồng hạnh chi kim tảo ư hồng hạnh, khê biên tục chi lữ, tuần sở vị vinh tiến tố định giả hổ?

Phù! Văn chương quan khí hóa chi thịnh suy, nhân tài thị thế vận vi cao hạ. Quân hầu năng đương kỳ suy giả hạ giả nhi tiên tự chấn hạt yên. Tắc thử nhất đệ dã, bất duy khả dĩ chấn bách niên chi lương vận nhi ngô huyện thập niên chi cựu phả tư thả thức ba kỳ kế dã. Thử tắc vị quân hầu hạ nhi vưu khả vị văn trung hạ dã. Nhược phù tha nhật huân danh sự nghiệp khắc tự bưu bính, dĩ vũ ngô huyện trúng giáp khoa chư danh công giả, thị tại quân hầu gia đình học vấn trung đắc lai dã bất phục nhuế thị vi hạ.

Bản huyện văn thân đồng hạ Nghiêm hầu đăng Tiến sĩ đệ chi khánh

Dịch nghĩa: Đất từ Liêm ta là vùng đất văn hiến của Long Biên vậy. Từ đời Lê trở về trước các bậc danh nho ở các làng lớn thi đỗ khoa giáp không sao kể hết. Trải đến triều ta ở Đông Ngạc có 7 vị(1), ở Thượng Cát có 1 vị(2) ở Vân Canh có 1 vị(2). Trước sau kế nối, ghi tên bảng vàng, văn hiến nổi danh đứng đầu cả quận. Song kể từ sau khi quan Thị độc họ Nguyễn(3) người làng Đông Ngạc đến nay đã được mười năm mà chưa hề có vị nào kế nối danh thơm. Bàn bạc về địa dư thường hay có người nghĩ đến mạch đất non sông đi xuống, thế nhưng chẳng nhẽ các bậc tuấn kiệt của quê hương cứ mai danh ẩn tích chẳng lộ ra mãi hay sao? Quan tân khoa Tam giáp đồng tiến sĩ họ Nghiêm người làng Tây Mỗ sinh ra ở làng quê danh tiếng, lớn lên trong thế gia vọng tộc. Lúc nhỏ đã nổi danh, kẻ thức giả cho rằng bận này ông sẽ thành đạt. Quả đúng như thế, năm Tân Mão (1891) quân hầu đỗ Tường sinh năm Giáp Ngọ (1894) thi đỗ Cử nhân, tiếp nay đỗ Đại khoa. Ngày xưa trồng hạnh đào thì nay hạnh đào đã khoe sắc bên dòng suối, thực quả là vinh quang đã do tiền định vậy.

Ôi! Văn chương quan hệ đến giáo hóa thịnh suy, nhân tài là thước đo mức cao thấp của thế vận, quân hầu nhằm vào lúc đang suy đang đi xuống của vùng quê ta tụ chấn hưng lên. Vậy thì việc quân hầu đỗ đạt này không chỉ làm dấy lên cái vận hội trăm năm của quê hương ông, mà còn làm cho bản phả cũ của huyện ta mười năm nay lại tươi thêm nét. Thế thì nói là chúc mừng quân hầu, song thực cũng là để mừng cho đạo tư văn của ta vậy. Còn như sau này công danh sự nghiệp của Nghiêm hầu được rạng rơ, cũng là để cổ vũ thêm cho các vị đỗ Đại khoa ở huyện ta sau này. Đó cũgn là do nền học vấn của gia đình quân hầu mà có được nếu nói thêm điều gì cũng chẳng phải thừa. Vậy nên chúc mừng.

Văn thân bản huyện đến chúc mừng ông Nghiêm đỗ Tiến sĩ.

Chú thích:

1. Từ đầu triều Nguyễn đến khoa Ất Mùi (1895) ở Đông Ngạc có 7 vị đỗ đại khoa gồm:

1- Hoàng Tế Mỹ đỗ Đình nguyên Đệ nhị giáp Tiến sĩ năm1826, làm quan đến Tham tri bộ Binh.

2- Phạm Gia Chuyên đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ năm 1832, làm quan đến Tư nghiệp Quốc tử giám.

3- Nguyễn Văn Tùng đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ năm 1838, làm quan đến Tri phủ.

4- Nguyễn Hữu Tạo, đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ năm 1844, làm quan đến Bố chính Sơn Tây.

5- Phạm Quang Mãn đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ năm 1849, làm quan đến Tri phủ.

6- Hoàng Tướng Hiệp đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ năm 1865, làm quan đến Tuần phủ Tuyên Quang.

7- Nguyễn Dự đỗ Đệ tam giáp Đồng tiến sĩ năm 1879, làm quan đến Thị độc Viện Hàn lâm.

2. Ở Thượng Cát có 1 vị là:

Nguyễn Bá Đôn, đỗ Đồng Cát sĩ khoa Bác học hoành từ năm 1851, làm quan đến Tri phủ.

3. Ở Vân Canh có 1 vị là:

Trần Vĩ, đỗ Đệ tam giáp Tiến sĩ năm 1841, làm quan đến Đốc học Hà Nội.

4. Quan Thị độc họ Nguyễn: Chỉ Nguyễn Dự ở Đông Ngạc. Nguyễn Dự đỗ năm 1879, đến năm 1895 ở huyện Từ Liêm mới có Nghiêm Xuân Quảng đỗ Đại khoa, khoảng cách hơn 10 năm.

Thông báo Hán Nôm học 1996 ( tr.415-420 )